Κυριακή, 8 Δεκεμβρίου 2013

Ο ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΙΕΡΕΑΣ ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ 1912-13


Εφημερίδα ΕΣΤΙΑ, φ. 8ης Μαρτίου 1915
                                                                


ΠΑΠΑΔΕΣ
Του Νικολάου Πετιμεζά (Λαύρα)* 




Δεν ενθυμούμαι στα ΄97 ούτε ένα. Μα τώρα στους δύο πολέμους το ράσο εμαύριζε ανάμεσα στο χακί παντού, και μέσα στους κάμπους με τα ’λιοπύρια, και επάνω στις κορυφές με τα χιόνια, και εκεί που ακούγετο το ντουφέκι, και εκεί που εβροντούσε το κανόνι. Εκείνοι που βογγούσαν από τους πόνους του κορμιού τον έβλεπαν εμπρός των πάντα. Και εκείνοι που ξεψυχούσαν έβλεπαν την μαύρη σιλουέττα του έξαφνα εμπρός τους και άκουγαν από το στόμα του λόγια παρηγοριάς.
Και ο θάνατος κατέβαινε πιο ήσυχα και πιο γλυκά -αν ημπορή να πη κανείς αυτή τη λέξι- μαζί με μια ευχή του παπά, και μια ανακούφισι και παρηγοριά έλαμπε στα μάτια των ετοιμοθανάτων.
 Έχει δύναμι μεγάλη, έχει επιρροή βαθειά ακόμη στην Ελληνική ψυχή, το σχήμα του παπά. Τον λησμονούν τον παπά μέσα στη χώρα, εκεί που η ευμάρεια βασιλεύει και η ήσυχη ζωή διώχνει μακρυά την ιδέα του θανάτου.

Αλλ’ εκεί που ο θάνατος τεντώνει το μαύρο φτερό του, και κάμνει συχνά γύρους επάνω από τα κεφάλια και μπορεί να σε χαϊδέψη με τα φτερά του από τη μια στιγμή στην άλλη, δεν τον λησμονείς τον παπάν, και είναι αυτός το σύμβολο που σε συνδέει με την άλλη ζωή, και, αντί να τον αποφεύγης, τον αποζητείς.

Μακάριος Μυριανθεύς, Στρ. Ιερέας 1912-13,
μετέπειτα Μητροπολίτης Κυρηνείας 
Όταν το ντουφέκι αντηχούσε και εφαίνετο το ράσο κάπου εκεί σε μια άκρη μισοκρυμμένο με ένα μανδύα χακί, εστρέφοντο οι ματιές κατά ’κει, χωρίς να το θέλουν, και έπαιρναν ένα θάρρος ανεξήγητο και μια δύναμι αόρατη.
Έτσι, χρόνια πολλά πριν, ο παπάς είχε θαυματουργήσει∙ και τότε το ράσο εκρεμάστηκε, το ράσο εσουβλίστηκε, το ράσο έπιασε το καριοφύλλι και την πάλα!


Και τώρα πολλές φορές έσφιγγε το Μάνλιχερ.
«Για καλό και για κακό, δόστε μου και ’μένα ένα τουφέκι.» Έλεγεν ο παπάς.
 Έτσι είδα και τον παπά της ενορίας μου να ευλογή το παιδί του σκοτωμένο κ’ έπειτα να τρέχη από βουνό σε βουνό και από ράχη σε ράχη κρατώντας με το ένα χέρι το Σταυρό και με το άλλο σφικτά-σφικτά το τουφέκι του.
Και όταν τον ’ρώτησα, πώς ταιριάζουν αυτά τα δύο πράγματα.
-Έτσι φαίνεται∙ καμμιά φορά σμίγουν και ταιριάζουν, μου είπε∙ και με το σκούφο στραβά στο κεφάλι, με την κάππα μισορριγμένη στον ώμο, μάζευσε το ράσο του ανάμεσα από τα κλαριά και τις πέτρες και τράβηξε πάλι γοργά-γοργά την ψηλή ράχη του.

                                                       ***
Άλλοι άφηναν τις μικρές ενορίες τους, άλλοι τα χωριά τους, την φαμίλια τους, την γλύκα του σπιτιού, την ανάπαυσι που χρειάζεται πια η περασμένη ηλικία τους, και ξεκίνησαν για τον ιερό σκοπό τους.

Μέρα νύχτα ακολουθούσαν τα παλληκάρια. Πάντοτε μαζί: και στις στιγμές τις καλές της χαράς και της δόξης, και στις δύσκολες ώρες της ατυχίας. Πέρασαν την ίδια ζωή, τους κόπους, τις ίδιες στερήσεις, τους ίδιους κινδύνους, με ένα κομμάτι γαλέττα κάτω από το αντίσκηνο τα λερωμένα ράσα τους σχισμένα, με τα τσαρούχια τους ελεεινά, με τα πρόσωπα και τα χέρια ακάθαρτα, με τα γένια και τα μαλλιά άτακτα και αχτένιστα είχαν κάτι το άγριον και τ’ αρρενωπό∙ το άσχημο μαζί και το σεβάσμιο∙ το αποκρουστικό μαζί και το υπέρθειο. Τα μάτια τους ήσαν κόσμος ολόκληρος. Όταν άρχιζε το ντουφέκι, πετούσαν φωτιές, και όταν ήρχοντο βράδυ-βράδυ να ειπούν την τελευταία ευχή επάνω στους ανοικτούς λάκους, εγέμιζαν δάκρυα.
Άλλες στιγμές εγύριζαν ακούραστοι παντού∙ πολλές φορές, μέσα στη φωτιά, εσκόρπιζαν λόγια μεγάλα και δυνατά, έδιναν θάρρος σ’ εκείνους που λιποψυχούσαν, εμοίραζαν παρηγοριές σ’ εκείνους που χτυπήθηκαν, και εψιθύριζαν πολύ σιγά στο αυτί εκείνων, που ξεψυχούσαν, τα μεγάλα εμπνευσμένα λογια που γεννά η ιδέα της άλλης ζωής.

***
Και όμως οι περισσότεροι ήσαν αγράμματοι, ήσαν άξεστοι, χωρίς καμμιά ανάπτυξι, χωρίς καμμιά σπουδή. Και τα λόγια εκείνα τούς ήρχοντο μόνα στα χείλη τους, χωρίς και αυτοί να εννοούν πώς. Εκείνες τις στιγμές εγίνοντο σοφοί, όπως έγιναν άλλοτε και οι Απόστολοι, χωρίς να το καταλάβουν και αυτοί πώς.
Και με τον παπάν αρματωμένο εννοήσαμε καλλίτερα πώς είχε αναστηθή πάλι μια παληά εποχή μεγάλη εκεί εμπρός μας. Και παρουσιάσθηκε ύστερα από εκατό χρόνια πάλι ο παπάς-ρήτωρ και ο παπάς-πατέρας, ο παπάς-μαχητής και ο παπάς με τα γλυκά του λόγια, με το σταυρό και με το ντουφέκι.
Ο παπάς κρεμασμένος, ο παπάς ανασκολοπισμένος, ο παπάς υπέρθειος και μεγάλος. Ο Έλλην ιερωμένος του 21. Και θα παρουσιασθή και πάλι, όταν τύχη περίστασις, και θα ξετρυπώση πάλι από τη μικρή του ενορία, από το ερημικό του σπιτάκι και από το άσημο χωριό του, για να πετάξη πάλι ψηλά στις κορυφές, για να τρέξη στους κάμπους, γιατί αισθάνεται ότι, με όσα και αν λέγουν μερικοί, χωρίς αυτόν δεν γίνεται τίποτε και διότι περισσότερο από κάθε άλλο έχει ένα όνειρο ριζωμένο και επίμονο, και ένα πόθο άσβεστο μέσα του: να λειτουργήσει και αυτός μια ’μέρα... κάπου.


Το παραπάνω άρθρο αποτελεί μια μικρή δημοσιογραφική αποτύπωση της αποστολής, και του έργου τού στρατιωτικού ιερέα όπως τη βίωσε ο αρθρογράφος, Νικόλαος Πετιμεζάς (Λαύρας), στρατιωτικός ο ίδιος και λογοτέχνης, γόνος της ηρωικής οικογενείας των Καλαβρύτων. Παρών ο ίδιος στα πεδία των μαχών, εικόνες των οποίων περιγράφει, παρουσιάζει τον στρατιωτικό ιερέα των Πολέμων 1912-13 να φαντάζει σχεδόν ημίθεος στα μάτια του κάθε Αξιωματικού και του κάθε οπλίτη. Να ανοίγει τις φτερούγες της πίστεως, στα μάτια και στη ψυχή του κάθε μαχητή, της πίστης αυτής που επιτελεί θαύματα και ένα πραγματικό θαύμα ήταν τα κατορθώματα των Ελλήνων στους Βαλκανικούς Πολέμους. Πέρα από τη λογοτεχνική αξία του κειμένου που ζωντανεύουν με τις εικόνες και τις παρομοιώσεις το καυτό πεδίο της μάχης, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η προσωπική συμμετοχή του συγγραφέα με τις πολεμικές εξάρσεις και τις ηρωικές ενθυμήσεις της μάχης, που αποτελούν αυθεντική παρουσίαση των αισθημάτων και των εξάρσεων τόσο των στρατιωτικών ιερέων όσο και των μαχητών που εμπνέονταν από την παρουσία τους και αισθάνονταν τον ίδιο το Θεό ενισχυτή των δίκαιων αγώνων τους. Οι κρίσεις του συγγραφέα για την αγραμματοσύνη των περισσοτέρων τότε στρατιωτικών ιερέων δεν απηχούν την πραγματικότητα, ούτε και οι απόψεις του συγκεκριμένου έφεδρου στρατιωτικού ιερέα για το σταυρό και το ντουφέκι είναι οδηγός των στρατιωτικών ιερέων γενικώς. Έχουμε μονίμους και εθελοντές  στρατιωτικούς ιερείς της εποχής με αξιόλογο συγγραφικό έργο και σημαντική εξέλιξη σε ανώτερα αξιώματα μετά τον πόλεμο.
Πέρα από κάποιες μικρές μόνο παρεμβάσεις στην ορθογραφία, όπου κρίθηκαν απαραίτητες για τη σαφήνεια και καλύτερη κατανόηση του κειμένου αφήσαμε την αυθεντικότητα της γραφής να απλωθεί, χωρίς άλλους σχολιασμούς και παρεμβάσεις.





















ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ


ΜΙΑ ΕΠΙΣΤΟΛΗ - ΝΤΟΚΟΥΜΕΝΤΟ ΤΟΥ ΑΡΧΙΜ. ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΟΝΟΣ ΦΩΣΤΙΝΗ ΑΠΟ ΤΟ ΜΕΤΩΠΟ ΤΩΝ ΒΑΛΚΑΝΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ


ΜΕ ΟΠΛΟ ΤΟΝ ΣΤΑΥΡΟ ΣΤΑ ΠΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΧΩΝ 
Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΩΝ ΙΕΡΕΩΝ 
ΣΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ ΠΟΛΕΜΟΥΣ 1912-1913 
Του Αρχιμ. Μελετίου Κουράκλη
Στρατιωτικού Ιεροκήρυκος
Σκοπός της παρούσης διαλέξεως είναι η δειγματοληπτική παρουσίαση μικρού μόνον μέρους στοιχείων από το εν πολλοίς άγνωστο αλλά και ανέκδοτο πρωτογενές αρχειακό υλικό περί το θέμα της παρουσίας και του έργου των Στρατιωτικών Ιερέων στους Βαλκανικούς Πολέμους 1912-1913.
«Ἡ πάντοτε παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ἔθνους ἀγωνιζομένη Ἐκκλησία», αναφέρει ευθύς στην αρχή των ανεκδότων απομνημονευμάτων του ο τότε στρατιωτικός ιερέας, Διονύσιος Παπανικολόπουλος, «καὶ προσφέρουσα, ὅτε μὲν τὰ πνευματικὰ αὐτῆς φῶτα ὑπὲρ τῶν σωτηρίων ἀρχῶν τῆς Χριστιανικῆς Θρησκείας καὶ τὰς εὐγενεῖς ἰδέας τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ὅτε δὲ τὸ αἷμα τῶν λειτουργῶν αὐτῆς ἀπὸ τῶν εὐκλεστάτων Πατριαρχῶν μέχρι τοῦ τελευταίου ἀγραμμάτου και ῥακενδύτου μοναχοῦ, καὶ κατὰ τὴν μεγάλην ταύτην καὶ ἔνδοξον διὰ τὸ Ἔθνος ἡμῶν στιγμὴν (σ.Σ.: της ενάρξεως των Βαλκανικών Πολέμων) δὲν ὑστέρησε». 
…………………………………… 
Η Ιερά Σύνοδος έλαβε το αποφασιστικό και ρηξικέλευθο μέτρο της επιστρατεύσεως όλων των ιεροκηρύκων της Εκκλησίας, τους οποίους έθεσε στη διάθεση του Υπουργείου των Στρατιωτικών, «γνωρίζουσα» όπως αναφέρει ο Διονύσιος Παπανικολόπουλος «ὁποία μεγίστη ἠθικὴ δύναμις ἀποβαίνει ἡ παρουσία τοῦ Λειτουργοῦ αὐτῆς παρὰ τὸ πλευρὸν τοῦ ἀγωνιζομένου στρατιώτου. …………………………………… 
Ως επιτομή του όλου έργου, της θυσιαστικής προσφοράς, και της κενωτικής διακονίας των στρατιωτικών ιερέων υπέρ του αγωνιζομένου Έθνους στα πεδία των μαχών των δύο Βαλκανικών πολέμων, αξίζει να παραθέσουμε τη μνημειώδη ανέκδοτη επιστολή του τότε στρατιωτικού ιερέα, Αρχιμανδρίτη Παντελεήμονος Φωστίνη στον τότε Μητροπολίτη Αθηνών Θεόκλητο. 


«Βουνά Μανωλιάσσης τῇ 4 Φεβρ. 1913 
Πανιερώτατε! 
Ἀπό τάς χιονοσκεπεῖς καί αἱματοβαφεῖς κορυφάς τῶν ὑψωμάτων Μανωλιάσσης γράφω τήν παροῦσάν μου ἐπιστολήν πρός Ὑμᾶς τόν πνευματικόν μου Πατέρα καί εὐεργέτην καί ἐκφράζω ἐκ βάθους ψυχῆς μου τήν ἄκραν εὐγνωμοσύνην μου, διότι διά τοῦ θαυμασίου μέτρου, ὅπερ ἐλάβετε, νά τοποθετηθῶσιν εἰς τάς τάξεις τοῦ ἐνδόξου Ἑλλ. στρατοῦ, οἱ ἱεροκήρυκες Ἑλλάδος, συνετελέσθῃ ἔργον θαυμάσιον, εὐεργατῆσαν ἀφ’ ἑνός τόν ἑλληνικόν στρατόν ἐν τοῖς πεδίοις τῶν μαχῶν, ἀφ’ ἑτέρου δέ ἀνυψῶσαν ἐν τῇ συνειδήσει πάντων εἰς ὕψος ἀνυπέρβλητον τό γόητρον τῆς Ἐκκλησίας μας. Σᾶς βεβαιῶ, Πανιερώτατε, ὅτι τό γόητρον τῆς Ἐκκλησίας ἀνεστηλώθη τελείως, πάντων μετ’ εὐγνωμοσύνης βαθείας ἀναγνωριζόντων καί διαλαλούντων τάς μεγάλας ὑπηρεσίας, τάς ὁποίας οἱ ἱεροκήρυκες παρέσχον εἰς τόν στρατόν. Αὐτό καί μόνον ὑπῆρξε τό ἐλατήριον τό ὁποῖον μοί ἐνέβαλε τόν ἐνθουσιασμόν νά ἐργασθῶ μετά θυσίας καί αὐταπαρνήσεως εἰς τό ἔργον μου ἐκτιθέμενος εἰς μεγάλους κινδύνους, τοῦθ’ ὅπερ πιστεύω ὅτι καί πάντες οἱ συνάδελφοί μου θά ἐπετέλεσαν· ὅλα ταῦτα θά μένουν βαθύτατα ἐγκεχαραγμένα ἐν τῇ ψυχῇ μου μέχρις ὅτου ἀποθάνω. Ἰδίᾳ δέ ἡ παραμονή τῶν Θεοφανείων, ὅτε περιῆλθον ὁλόκληρον τό σύνταγμά μου ὅν ἐν προφυλακαῖς μάχης ὑπὸ βροχῆς καί ψῦχος παγερόν εἰς τά ἀπόκρημνα ταῦτα μέρη, καί προέτεινα εἰς ἀσπασμόν τόν τίμιον Σταυρόν πρός τούς στρατιώτας ῥαντίσας αὐτούς διά τοῦ μεγάλου ἁγιασμοῦ. Ἧτο ἄκρως συγκινητική ἡ σκηνή αὕτη, καθ’ ἥν οἱ στρατιῶται βλέποντες τήν στοργήν τῆς Ἐκκλησίας ἐδάκρυον ἐκ συγκινήσεως καί προήρχοντο μετά παλμῶν καρδίας, ἵνα ἀσπασθῶσι τόν Τίμιον Σταυρόν. Κατά τήν ἡμέραν ταύτην πολλάκις ἐπυροβολήθην ὑπό τῶν ἀπέναντι ἐν προφυλακαῖς Τούρκων στατιωτῶν, ἀλλά ὁ Κύριος μέ διεφύλαξεν ἔως σήμερον ὑγιᾶ. Παρακολουθῶν με ὁ στρατός μετ’ εὐγνωμοσύνης ἀπ’ ἀρχῆς καί βλέπων πάντα ταῦτα ἀπῂτησεν διά τοῦ Συνταγματάρχου μας κ. Ἀντ. Καμπάνη καί τοῦ Μεράρχου κ. Μοσχοπούλου Ὑποστρατήγου παρά τοῦ Σ. Μητροπολίτου Βεῤῥοίας τήν εἰς Πρεσβύτερον χειροτονίαν μου. Τοῦτο δεχθείς ὁ Σ. Βεῤῥοίας καί καλέσας με παρ’ ἑαυτῷ μοί ἀνεκοίνωσεν τήν ἀπόφασίν του, τήν ὁποίαν βεβαίως ἐδέχθην τότε, ὅτι μοί εἶπεν «ἐγώ ἀναλαμβάνω τήν εὐθύνην ἀπέναντι τῆς Ἱ. Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος, διότι ἰδίοις ὄμμασιν ἀντελήφθην τί ἀγαθά εἰς τόν στρατόν θά προξενήσῃ ἡ χειροτονία σου, καί ἐπειδή γνωρίζω καλῶς ὅτι οἱ Ἕλληνες Ἱεράρχαι εἶνε ἄνδρες φιλοπάτριδες». Μετά τοιούτους λόγους δέν ἧτο δυνατόν νά ἀρνηθῶ τήν χειροτονίαν μου ἔστω καί ἀντικανονικήν, ἀφοῦ ἡ πατρίς τό ἤθελε καί ἐζήτει τά ὑπηρεσίας μου. 
Σεβασμιώτατε, ἐργάζομαι ὅσον δύναμαι καί ἴσως ὑπέρ τάς δυνάμεις μου ὑποβαλλόμενος εἰς μεγίστας θυσίας καί ἐκτιθέμενος εἰς προφανεστάτους κινδύνους ἀναγνωρίζω τό ἀντικανονικόν τῆς χειροτονίας μου. Ἡ Ἐκκλησία πιστεύω ὅτι θέλει ἀναγνωρίσει καί ἐπικυρώσει τήν χειροτονίαν μου ταύτην λαμβάνουσαν ὑπ’ ὄψιν τάς ἐθνικάς ἀνάγκας καί περιστάσεις. Ὑπέβαλον περί τούτου ἀναφοράν διά τοῦ Συντάγματος πρός τήν Ἱ. Σύνοδον ἐφ’ ἁπλοῦ χάρτου, διότι ἐπί τῶν βουνῶν τούτων ἦτο ἀδύνατον νά εὕρω χαρτόσημον. 
Ἐάν ἡ Ἐκκλησία νομίσῃ ὅτι πρέπει νά τιμωρηθῇ ἡ ἀντικανονικότης τῆς χειροτονίας μου, εἶμαι ἕτοιμος κατά πάντα νά ὑπομείνω μετά χαρᾶς τήν ἀπόφασιν τῆς Ἱ. Συνόδου πρός χάριν τῆς Πατρίδος.
Διατελῶ μετά σεβασμοῦ καί εὐγνωμοσύνης τῆς ὑμετέρας θεοτιμήτου Πανιερότητος τέκνον ἐν Χριστῷ εὐπειθέστατον 
Ἀρχιμ. Παντελεήμων Β. Φωστίνης 
Ἱεροκήρυξ 8ου Συντάγματος 4ης Μεραρχίας». 


Στην επιστολή αυτή αποτυπώνεται το μέτρο της αγάπης και της θυσίας υπέρ της πατρίδας των ελλήνων ορθοδόξων κληρικών, που υπηρέτησαν πριν από 100 χρόνια ως στρατιωτικοί ιερείς στους Βαλκανικούς Πολέμους. 
[Απόσπασμα από την διάλεξη του Στρατιωτικού Ιεροκήρυκος Αρχιμ. Μελετίου Κουράκλη, στην αίθουσα της Παλαιάς Βουλής, την Πέμπτη 14 Νοεμβρίου 2013].

                 Παρακολουθείστε ολόκληρη την διάλεξη στο διαδικτυακό κανάλι intv
                 πηγή